Tradities - Poolse Feesttradities

Alle belangrijke Poolse feesten hebben een samenhang met de christelijke tradities. Poolse feesten stammen niet alleen af van de christelijke rituelen, maar ook van de gebruikelijke en bestendige elementen van de heidense plechtigheden. Deze mengeling veroorzaakte, dat de heidense tradities zich met de christelijke tradities vervlecht hebben en deze een nieuwe betekenis en maat gegeven.

Advent – is de tijd van de vasten, de aandacht, het gebed en de kerkdienst. Zij duurt vier weken en is een periode die aan het kerstfeest voorafgaat. In deze tijd geeft men geen partys en feesten. Het moet een tijd van devotie en voor gebeden van de doden zijn, die in het verleden veelal de levenden teisterden. In de tijd van advent worden nog altijd ’s ochtends in alle kerken de zogeheten - Rotary ofwel Jutrznie - de godsdienstbede vanwege de komst van de heiland behandeld.

Heilige Avond (24 december) - is meestal de feestelijke avond van het jaar en het begin van de kerstdagen, die veelal tot de familiefeesten van het jaar behoren. Vol met tradities, betere sferen en opwindingen.

Heilige Avond moet ook met gerechten bijdragen, die voorbereid zijn uit de ingrediënten van het land, de boomgaard, de tuin, het bos en het water. Een feestelijk en plechtig menu moet bevatten: rodebietensoep, paddestoelensoep of vissoep, op de tafel moet per se een schotel haringen staan, minimaal een visgerecht - heel populair is karper - die op verschillende manieren is bereid. Op de tafel mogen geen gerechten uit kool, compote van gedroogd fruit, noedels met maanzaad op zoet, maanzaadkoeken of maanzaad met gedroogde zuid-vruchten - de zogenaamde “Kutia” - ontbreken. Tot de kerstmiskoeken behoren de honingkoeken, biscuits, kwarkkoeken, verder op de tafel behoren ook noten, vruchten en verschillende zoetigheden.

De geboorte van Jezus - Kerstmis (25 december) - in de omgangsspraak “Eerste Kerstdag” en vroeger Godami, Godnimi of Godnymi (Waardigheidsfeest) genoemd. De eerste kerstdag begint met de deelname aan een vroegtijdige kerkdienst. Op deze dag moet men zich verre van elk werk houden. Vroeger organiseerde men op deze dag geen grote gezelligheden en ontving geen gasten, behalve familie. Tegenwoordig houdt men zich nauwelijks aan de oude geboden, het feest wordt toch zoals vroeger rustig en beheerst in de familiekring doorgebracht.

Heilige Szczepan (26 december) - Tweede Kerstdag. De beschermheilige van de dag is de “Heilige Szczepan”, de eerste christelijke martelaar. Tot nu toe, hoofdzakelijk in de dorpen, wijdt men haver in, of andere graansoorten, gedurende de kerkdienst voor de nagedachtenis van de martelaarsdood van de heilige, die gestenigd werd. Thuis worden met deze graansoorten de hele familie, buren en bekenden overladen. Met deze dag van de Heilige Szczepan begint de tijd van de feesten, het fuiven en de rondgangen van de liederenzingers, het zogenaamde carnaval.

Kerstmis – viert men vanaf de IV eeuw en gedurende de eeuwen vormden zich de volkse en religieuse ceremoniën. Enige van deze rituelen zijn stap voor stap verdwenen, andere hebben het tot op de dag van heden in een rudimentaire of rijkere vorm volgehouden.

Ook verbindt men de kerstdagen met vele tradities. Zoals bijvoorbeeld de volgende, die betekent, dat het aantal van de aan de tafel zittende personen altijd even moet zijn, daar anders de familieleden of een nabijstaande persoon voor altijd weg gaat. Men moet ieder gerecht minstens proeven. Het kerstdiner heeft men vroeger in zwijgzaamheid genoten, men mocht de tafel niet eerder verlaten en de lepel op tafel leggen, voordat iedereen klaar was en wanneer het nodig was, heeft men de lepels tussen de tanden gehouden. Na het eten werd de tafel niet opgeruimd, alles bleef de hele nacht staan, zelfs plaatste men er een fles wodka bij voor de zielen der doden. Na het eten zong men kerstliederen en dan later op de avond ging men naar de kerk voor de godsdienst.

De tradities hebben zich wat veranderd, vele zijn helemaal verdwenen en slechts enige hebben het tot op de dag van heden overleeft. Tegenwoordig verdeelt men de ouwel voor het eten onder de aanwezigen, waarbij ieder zijn wensen uitspreekt. Allen moeten ieder gerecht proeven en aan de tafel mag geen plaats met bestek meer zijn voor één persoon welke niet verwacht is. De grondslag daarvoor is, dat niemand op deze dag alleen moet zijn. Ook de ceremoniën zoals de kerstliederen zingen en daarna naar de kerk gaan, worden nog altijd uitgeoefend. Op Heilige Avond worden ook geschenken gegeven, vroeger hebben alleen de kinderen geschenken gekregen en meestal daar waar de ouders stadsbewoners waren en zich zoiets konden veroorloven. In enige delen van Polen worden de huizen bezocht door omgeklede mensen die men “sterretjes” of eenvoudig kerstliederenzingers noemt.

Oudejaarsavond ( 31 december) / Nieuw Jaar (1 januari) - nog in de XIX eeuw werden de Oudejaarsavonden meestal in de steden en bijna uitsluitend in rijkste families gevierd. Tegenwoordig zijn de dansfeesten en gezelligheden als tradioneel te beschouwen. Het oudejaaravond- en nieuwjaarsfeest wordt meestal in familiekring of met de naaste bekenden en de vrienden op een privéparty of ook in de disco, in de restaurants, wat men meestal al langere tijd van te voren reserveren moet, doorgebracht. Het is echter geen dwang dit zo groot mogelijk te vieren. Men kan deze nacht ook knus voor de televisie doorbrengen, het feit is echter op deze dag niet alleen te zijn. Eigenlijk is het zo, dat wij ons op z’n oudpools “do siego roku” (wat al het goede betekent) wensen, maar het plezier wordt op z’n europees gemaakt, wij drinken de champagne en om middernacht begroeten wij het nieuwe jaar met een vuurwerk.

Carnaval – naar oud Pools gebruik “zapusty” genoemd, is de tijd vanaf nieuwjaar tot Aswoensdag. Dat is de tijd van het plezier, de feesten en de dansfeesten, die aan de grote vastenperiode voorafgaat.

Marzanna - op de vierde zondag in de vastenperiode bestaat er een ceremonieel van vernietigen. Een pop, die men Marzanna, Morena of de dood noemt, wordt in water gedompeld of verbrand. Marzanna was een symbool van de winter en de dood, van ziekten, van verschillende boosaardigheden en van mensen die honger leden. Dit ritueel moet de lente bespoedigen en wordt tot nu toe in praktijk gebracht, maar veel minder dan vroeger. De Marzanna wordt nu nog hoofdzakelijk door de kinderen ondergedompeld.

Palmpasen - ook bloemen- of plantenzondag genoemd, stelt de aanvang van het belangrijkste kerkritueel voor, die een directe connectie met Pasen heeft. Op deze dag viert de kerk de triomfantelijke intocht van Christus naar Jerusalem. In Polen verbindt men met de palmen vele verschillende volksceremonieën. Palmen worden van wilgenhout en uit andere planten, zoals bijvoorbeeld taxus-twijgen, blauwe bosbes, palmboompjes, zenegroen en gedroogde bloemen gemaakt en met veelkleurige linten versiert. Met de in de kerk ingewijde palmen, worden de huizen, de boerderijen en ook het vee in de stallen gezegend. De palm die boven aan de zoldering hangt, moet een beschutting geven tegen slechte invloeden, toverij, ongeluk, ziekten en bovenal tegen brand zijn. De ingewijde palmen worden met het meeste respect bewaard tot de volgende Pasen.

Grote Week - is de laatste week van de vastenperiode, die het grootste christelijke feest - “Christus’ Opstanding”- voorafgaat en is een periode van tuchtigen, vasten en godsdienst. Op grote woensdag worden alle kaarsen gedoofd. De priester slaat op de kansel, wat een teken is voor de chaos van toentertijd, nadat Christus werd opgepakt. Grote zaterdag is de dag waarop men het voedsel inwijdt, maar ook het water en het vuur. Op deze dag, als men naar de kerk gaat, neemt men een mand mee die gevuld is met bijvoorbeeld eieren „symbool van het leven, de vruchtbaarheid, de liefde en de kracht”. Ook brood, zout, peper, worst, bieten en bijgerechten. Hierbij hangt veel af van de inventiviteit der vrouwen.

Pasen - vroeger „Pasche” genoemd, werd als eerste christelijke plechtigheid ingevoerd. Het wordt gevierd als de geheugensteun voor het martelen, de dood en de herrijzenis van Christus. Het feest van de opstanding op grote zaterdag wordt met een nachtmis opgedragen of een mis bij de dageraad op grote zondag. Na de mis gaat iedereen naar huis voor een feestelijk en familiair ontbijt uit de mand met het gewijde paasvoedsel en veel ander voedsel wat meestal een dag eerder is bereidt. Aan het feestmaal gaat eerst een ceremonie vooraf, het verdelen en opeten van de gewijde eieren tussen de familieleden.
Het gewijde paasvoedsel was vroeger bekend als overvloedigheid van de rijkdom. In het midden van de tafel stond toentertijd lam. Tegenwoordig bestaat het paasontbijt uit koude gerechten, vlees, hardgekookte eieren en koeken. Op de tafel moet per se „witte worst”, ook „Poolse worst” genoemd, gekookt of gebraden staan en de „żurek” soep. Feestelijke koeken, waarvan de belangrijkste paastulband, „mazurekkoeken” en kaaskoeken zijn, behoren ook daartoe.

In de feesttijd speelt men met de bont gekleurde eieren. De spelen berusten op paaseieren die over de tafel worden gerold of met de eieren te kloppen. De winnaar is diegene wiens ei niet kapot gaat. In enige delen van Polen, waar men de dag voorbereidt met de verrassingen voor de kinderen, worden de zogenaamde paashasen verstopt in de boomgaard, onder de bomen of ergens in de buurt van het huis.

2e Paasdag - „Dyngus” - genoemd, heeft een gezellig en amusanter karakter. Het belangrijkste ritueel van de maandag was en is nog altijd de „Dyngus” gebleven. De namen śmigus en dyngus betekenen twee verschillende rituelen, de eerste was de zogenaamde groene en droge śmigus, bij die heeft men zich met groene wilgentwijgen geslagen, de tweede is de natte dyngus, daarmee word bedoeld, dat men zich met water begiet. Het komt vaak voor, dat men door onbekende mensen op straat wordt natgegooid.

Allerheiligen en Allerzielen (1 en 2 november) - zijn dagen ter nagedachtenis aan alle gestorven mensen. De eerste november was als dag “Allerheiligen” aangemerkt. Het was een vrolijke feestdag, wat men kon zien aan de wijze waarop de liturgische gewaden, die op de dag bij de mis, gebruikt werden. De tweede november “Allerzielen” was eigenlijk het juiste herinneringsfeest voor de doden (gestorvenen). Het feest is met de kerkliturgie in de X eeuw begonnen. Toentertijd had men de rouwdienst voor de zielen van de gestorvenen. De voormalige tradities worden tegenwoordig door bloemen vervangen en ook kaarsen, die men op de graven neerzet en laat branden. Nu zijn brandende kaarsen een symbool van levende herinneringen aan de gestorvenen, het zijn ook tekens van Christus en het eeuwige licht.

Andrzejki (30 november) - is de tijd van voorspellingen voor de jongedames over liefde en huwelijk. De voorspellingen zijn bekend in alle regio’s van Polen. Hoewel deze rituelen in een zo groot gebied bekend waren, weet men tot op de dag van heden niet waar deze vandaan komen. Alle onderzoekers stemmen overeen, dat onafhankelijk van de oorsprong, de voortekens zich op de dag van de heilige Andrzejki ontwikkeld hebben en uiteindelijk gevormd zijn door de motieven van de christelijke tradities. In de katholieke kerk sluit de dag van de heilige Andrzejki het kerkjaar af. Daarna begint de advent.

In Polen tellen de voorspellingstradities al enige eeuwen. Nimmer hebben getrouwde of oudere vrouwen daaraan deelgenomen en ook de jongens zijn nooit uitgenodigd geworden. De meest bekende en vaakste voorspelling die werd ingezet, was het voorteken wat door verhitte was of lood vanuit het gat in een sleutel op het water werd gegoten. Aan de schaduwen op de muur, kon men dan de mysterieuze zaken van het toekomstbeeld zien. Een gelijksoortige voorspelling was papier te verbranden en de bewegelijke schaduwen op de muur te observeren. Van zulke en andere voortekens gaf het een oneindige hoeveelheid, die waren ook plaatselijk ontwikkeld en hingen van de behoefte en de fantasie der jongedames af. De tradities hebben zich tot nu toe doorstaan en zijn nog altijd populair, hoewel ze tegenwoordig een amusant karakter hebben.