Tradycje - Polskie tradycje świąteczne

Wszystkie ważniejsze święta w Polsce związane są z tradycją chrześcijańską. Pomimo to Polskie świętowanie składa się nie tylko z typowych obrządków chrześcijańskich, ale także z przyjętych i zachowanych elementów obrzędów pogańskich. Mieszanka ta spowodowała iż tradycje pogańskie splotły się z elementami chrześcijańskimi i nadały im nowy sens i wymiar. Poniżej niektóre z Polskich świąt i tradycyjnych obyczajów.

Adwent - czas postów, skupienia, modlitw i nabożeństw trwa 4-tygodnie i jest okresem oczekiwania na święto Bożego Narodzenia. W tym czasie nie urządza się zabaw i tańców. Ma być to czas pobożności i modlitwy za zmarłych, którzy w tym czasie szczególnie często nawiedzają żyjących. W czasie Adwentu nadal we wszystkich kościołach odprawiane są o świcie tzw. Roraty czyli Jutrznie - msze święte błagalne o przyjście Zbawiciela.

Wieczór Wigilijny (24 grudnia) - jest najbardziej uroczystym wieczorem roku i rozpoczyna Święta Bożego Narodzenia, które należą do najbardziej rodzinnych świąt w roku, pełne przeróżnych pięknych tradycji i podniosłego nastroju i wzruszeń.

Wigilia powinna się składać z potraw przyrządzonych z "wszystkiego co w polu, sadzie, ogrodzie, lesie i wodzie". Postne wigilijne menu musi zawierać barszcz czerwony, zupę grzybową lub zupę rybną, koniecznie powinien pojawić się śledź, chociaż jedna potrawa rybna – bardzo popularny jest karp przygotowywany na różne sposoby. Nie może zabraknąć potraw z kapusty, kompotu z suszonych owoców, klusek z makiem na słodko, makowca lub mak z bakaliami – tz. kutii, również piernik należy do tradycyjnych ciast bożonarodzeniowych. Poza tym na stole pojawiają się również owoce, orzechy i różne słodycze.

Boże Narodzenie (25 grudnia) – potocznie nazywane pierwszym dniem Świąt Bożego Narodzenia w przeszłości w Polsce zwane Godami, Godnimi lub Godnymi świętami. Dzień Bożego Narodzenia rozpoczynany jest od udziału w porannych nabożeństwach, przeżywany w atmosferze powagi i spokoju. W tym dniu należy powstrzymać się od wszelkich prac. Dawniej w pierwszy dzień świąt nie urządzano zabaw ani wesel, a poza najbliższą rodziną nie przyjmowano i nie składano wizyt. W dniu dzisiejszym zakazy te nie są już tak rygorystycznie przestrzegane, dotychczas jednak Boże Narodzenie spędza się w spokojnym i uroczystym nastroju i zwykle w gronie najbliższych.

Świętego Szczepana (26 grudnia) - drugi dzień Świąt Bożego Narodzenia, jego patronem jest św. Szczepan, pierwszy męczennik chrześcijański. Dotychczas w tym dniu, głównie na wsi, święci się podczas nabożeństwa ziarna owsa lub innego zboża, na pamiątkę męczeńskiej śmierci świętego, który został ukamienowany. W domach wzajemnie obsypują się nim domownicy, sąsiedzi, znajomi. Dzisiaj drugi dzień świąt Bożego Narodzenia to czas odwiedzin, spotkań, przyjęć i wesel. Dzień św. Szczepana rozpoczyna czas zabaw, obchodów kolędniczych, tzw. karnawał.

Święta Bożego Narodzenia - obchodzone od IV w., na przestrzeni wieków kształtowały zwyczaje ludowe i obrzędy religijne. Jedne z nich stopniowo znikały, inne dotrwały do naszych czasów w formie szczątkowej lub wzbogaconej.

W czasie Świąt Bożego Narodzenia istnieją również obyczaje dotyczące ludzi i np. ich zachowania przy stole. Do stołu powinna zasiąść parzysta ilość osób, w przeciwnym razie ktoś z domowników mógłby ubyć na zawsze z rodzinnego grona. Przynajmniej każdej potrawy należało spróbować. Wieczerzę wigilijną spożywano w całkowitym milczeniu. Także w trosce o zdrowie i dostatek jedzenia w nowym roku, nie należało, aż do skończenia wieczerzy przez wszystkich, odchodzić od stołu ani kłaść łyżek na stole; jeśli zachodziła potrzeba łyżki trzymano w zębach. Po skończonej uczcie nie sprzątano wigilijnego stołu. Na całą noc pozostawiano na nim naczynia, zastawę, resztki potraw i okruchy opłatków, a także butelkę wódki z przeznaczeniem dla dusz zmarłych. Po wieczerzy śpiewano kolędy, a późnym wieczorem wszyscy udawali się do kościoła na pasterkę, zwaną też północką.

Obchody dnia wigilijnego oraz związane z nimi wierzenia, zwyczaje i obrzędy, a zwłaszcza praktyki kultowe, z biegiem czasu uległy zmianom, i tylko nieliczne spośród nich przetrwały do naszych czasów. Do dzisiaj jednak przed rozpoczęciem wieczerzy wigilijnej wszyscy dzielą się opłatkiem składając sobie życzenia, wypada spróbować każdej z przygotowanych potraw, a na stole nie może zabraknąć jednego nakrycia więcej dla osoby nieznajomej, zasadą jest to iż w tym szczególnym dniu nikt nie powinien być sam. Śpiewanie kolęd po wieczerzy, a następnie pasterka w kościele do dziś należy do tradycji obchodów Świąt Bożego Narodzenia.
Również zwyczaj wręczania sobie prezentów, który dziś jest powszechnie praktykowany, a wcześniej dotyczył dzieci i to tylko z bogatych mieszczańskich domów jest jednym z powszechnie stosowanych obrzędów. W niektórych regionach Polski domy odwiedzają przebierańcy, zwani też gwiazdorami, gwiazdkami czy po prostu kolędnikami.

Sylwester (31 grudzień) / Nowy Rok (1 stycznia) - w Polsce sylwestrowe bale i zabawy jeszcze w XIX wieku należały do rzadkości, a urządzano je jedynie w miastach i to w najbogatszych domach. Dzisiaj bale i zabawy należą już do tradycji i z reguły noc sylwestrową spędza się z rodziną, wśród znajomych i przyjaciół na prywatkach, w klubach dyskotekach czy restauracjach w których miejsca trzeba rezerwować już dużo wcześniej. Tego typu zabawy nie są jednak koniecznością, ten wieczór można spędzić również spokojnie w domu przed telewizorem, dla Polaka ważne jest jednak aby nie być w tym dniu samym. Właściwie nadal po staropolsku życzymy sobie "do siego roku", ale bawimy się po europejsku - na balach i prywatkach, piejemy szampana, a o północy witamy Nowy Rok fajerwerkami.

Karnawł - Zapusty - Mięsopust - Karnawał po staropolsku zwany zapustami, to czas od Nowego Roku do środy Popielcowej. Jest to czas radości, czas zabaw i bali, który poprzedza okres Wielkiego Postu.

Marzanna - w czwartą niedzielę Wielkiego Postu, odbywał się obrzęd niszczenia, topienia lub palenia kukły zwanej Marzanną, Moreną oder śmiercią. Marzanna była i jest wyobrażeniem zimy i śmierci, chorób, różnorakiego zła i udręk nękających ludzi. Rytuał topienia Marzanny miał spowodować szybkie nadejście wiosny. Ten zwyczaj jest praktykowany do dziś, jednakże w dużo mniejszym stopniu niż wcześniej, topienia Marzanny dokonują już najczęściej tylko dzieci.

Niedziela Palmowa nazywana również Kwietną lub Wierzbną i stanowi początek najważniejszych obchodów kościelnych, które związane są bezpośrednio ze świętem Wielkiej Nocy. Kościół święci w tym dniu tryiumfalny wjazd Chrystusa do Jerozolimy.
W Polsce z palmami, którym przypisuje się nadzwyczajne właściwości, wiążą się liczne zwyczaje ludowe. Palmy robione są nie tylko z wierzby ale także innych roślin, jak np. gałązek cisu, borówek, bukszpanu, barwinka i ozdabia się suszonymi kwiatami i wstążeczkami. Poświęconymi w kościele palmami kropiono domostwa, obejścia i bydło w oborze. Zawieszona pod strzechą ma ona chronić od złego, czarów i nieszczęścia, przed chorobą a przede wszystkim od ognia. Poświęcone palmy przechowuje się z szacunkiem do następnych świąt Wielkanocnych.

Wielki Tydzień jest ostatni w Wielkim Poście, poprzedza najważniejsze święto chrześcijan - Zmartwychwstanie Pańskie, jest okresem wzmożonych umartwień, postów i praktyk religijnych. W Wielką środę następuje gaszenie świec. Kapłan uderzał w kazalnicę mszałem na znak chaosu jaki zapanował po pojmaniu Chrystusa.
W Wielki Piątek w bocznych nawach kościołów odsłaniane są Groby Chrystusowe. Wielka Sobota jest dniem przeznaczonym na święcenie pokarmów, a także cierni, wody i ognia, kolejnych symboli świąt Wielkiej Nocy.
W skład święconki wchodzą głównie jajka - symbol życia, płodności, miłości i siły, chleb, sól, pieprz, kiełbasa, ćwikła oraz inne dodatki w zależności od pomysłowości gospodyń.

Wielkanoc wcześniej zwana Paschą jest najwcześniej ustanowionym świętem chrześcijańskim, obchodzonym na pamiątkę Męki, śmierci i Zmartwychwstania Chrystusa. Święto Zmartwychwstania otwiera Rezurekcja - msza odprawiana w Wielką Sobotę o północy, bądź o świcie w Wielką Niedzielę. Po Rezurekcji wszyscy udają się do domów na uroczyste rodzinne śniadanie zwane święconym. Ucztę tę poprzedza ceremonia dzielenia się poświęconym jajkiem.
Polskie święcone słynęło zawsze z obfitości. Po środku stołu królował baranek, śniadanie wielkanocne składało i składa się głównie z dań zimnych, mięs, jaj gotowanych na twardo i ciast. Na stole musi znaleźć się "biała kiełbasa" zwana też "polską", gotowana lub smażona i żurek. Wśród świątecznych ciast najważniejsze były i są baby wielkanocne, mazurki oraz serniki.
W czasie świątecznych biesiad do zabaw wykorzystywano pisanki i kraszanki. Zabawy polegały ona na toczeniu po stole pisanek albo stukanie się pisankami trzymanymi w ręku. Wygrywał ten, czyja pisanka się nie rozbiła. W niektórych regionach Polski na ten dzień przygotowywane są niespodzianki dla dzieci. Tzw. zajączki umieszcza się w sadzie, pod drzewami bądź gdzieś w obejściu.

Poniedziałek Wielkanocny - Dyngus - ma charakter towarzyski i zabawowy. Najważniejszym zwyczajem Poniedziałku Wielkanocnego był i pozostał do dzisiaj Dyngus, zwany też śmigusem. Nazwy śmigus i dyngus oznaczały dwa odrębne zwyczaje, pierwszy był to tzw. śmigus zielony lub suchy i polegał na smaganiu się zielonymi gałązkami wierzbowymi, drugi to dyngus mokry czyli oblewanie się wodą.

Wszystkich Świętych - Dzień Zaduszny (1 i 2 listopada) dni te poświęcone są pamięci zmarłych. Dzień 1 listopada obchodzony był jako dzień Wszystkich świętych. Była to więc uroczystość radosna, co podkreślał również biały kolor szat liturgicznych, używanych w tym dniu podczas mszy. Natomiast 2 listopada - Dzień Zaduszny czyli właściwe święto pamięci o zmarłych, wprowadzone zostało do liturgii kościoła w X wieku. Zaczęto wtedy sprawować msze żałobne za dusze zmarłych, jako przeciwwagę dla powszechnych w Europie pogańskich obrzędów zadusznych.
Dzisiaj tamte praktyki zastąpione zostały kwiatami i palonymi na grobach zniczami. W naszych czasach zapalane na grobach znicze są symbolem żywej pamięci o zmarłych, symbolizują też Chrystusa i wiekuistą światłość.

Andrzejki (30 listopada) - to pora wróżb dla dziewcząt o miłości i małżeństwie. Wróżby te znane były we wszystkich regionach Polski. Mimo tak szerokiego zasięgu występowania pochodzenie tych wróżb i zwyczajów dotychczas nie jest znane. W zasadzie jednak wszyscy badacze zgadzają się, iż niezależnie od swego pochodzenia, wróżby w dniu Św. Andrzeja rozwinęły się i ostatecznie ukształtowały na gruncie tradycji chrześcijańskiej. W kościele katolickim dzień Św. Andrzeja zamyka rok kościelny. Rozpoczyna się Adwent.

W Polsce wróżby andrzejkowe liczą sobie już parę wieków tradycji. Nigdy nie uczestniczyły w nich jednak i nie wróżyły sobie kobiety zamężne i starsze, nigdy też nie zapraszano na nie chłopców. Najbardziej znaną i najczęściej stosowaną była wróżba z lanego na wodę roztopionego wosku lub rozgrzanego ciekłego ołowiu a następnie wspólne badanie zastygłego kształtu lub cienia przezeń rzucanego na Ścianę. Tajemniczy cień miał odkrywać cząstkę obrazu przyszłości osoby która ten wosk odlała. Podobną wróżbą było palenie papieru i obserwowanie ruchliwych cieni na Ścianie. Takich andrzejkowych wróżb była nieskończona ilość, były też one wymyślane na miejscu, w zależności od potrzeb i fantazji wróżących sobie dziewcząt. Tradycje te przetrwały do dnia dzisiejszego i niezmiennie cieszą się ogromną popularnością, choć dzisiaj mają już wyłącznie charakter zabawowy.